در حال‌وهوای فلسفۀ پساتحلیلی

اگر با یک دانشجوی خوب فلسفه که اهل مطالعه هم باشد در یک دورهمی معمولی بنشینید و گفتگویی جدی شکل دهید، می‌بینید که چه نکات ارزشمندی از دل آن گفتگو برمی‌خیزد. حالا تصور کنید اگر طرف گفتگو یک فیلسوف نوآور در تراز جهانی باشد، چه خواهد شد، آن هم گفتگویی جدی با محوریت پرسش‌های جدی در باب اندیشه‌های فلسفی خاص آن فیلسوف؛ پرسشگر هم خود پژوهشگر جدی فلسفه باشد. البته بخشی از این امر به‌علت خاصیت جادویی خود گفتگوست که موضوعات و مسائل را به‌شدت روشن می‌کند.

برای نمونه، نوشته‌های هیلاری پاتنم پیچیده و دشوار هستند اما در این کتاب سخنانی روشن و روشن‌گر، و البته عمیق، از وی می‌شنویم: «بر فیلسوفان فرانسوی نگاهی به سیاست حاکم است که من به‌شدت از آن بیزارم: سیاستِ از میان بردن همه‌چیز به امید این‌که در نهایت شاید روزی چیز خوبی پدیدار شود. همین سیاست بود که هیتلر را در آلمان به قدرت رساند، به همین دلیل واقعاً خوشحالم که فیلسوفان فرانسوی بیش از آن‌چه اکنون می‌بینم نفوذ سیاسی ندارند.» یا دربارۀ دین: «برای من مذهب یعنی درک محدودیت‌های انسان. مشکل دیدگاه انسان‌باورانه‌ای که فویرباخ عرضه می‌کند این است که انسان را به مقام ربوبیت می‌رساند و هیچ‌چیزی در این قرن نمی‌بینم که مرا ترغیب کند انسان را به مرتبۀ الوهیت برسانم. من معتقدم انسان بدترین خدای موجود است.»

فلسفۀ آمریکایی را تا همین اواخر خیلی جدی نمی‌گرفتند، به‌حدی که آن را فرع بر فلسفۀ اروپایی به شمار می‌آوردند. نوع تحلیلی آن را ادامۀ تحلیلی بریتانیا و غیرتحلیلی‌اش را ذیل فلسفۀ قاره‌ای جای می‌دادند. با این تلقی، بُعد متمایز فلسفۀ آمریکایی به محاق می‌رفت، زیرا با آن نگاه، جایی برای بداعت آن نمی‌ماند. اما این طرز تلقی منصفانه نیست؛ به‌ویژه این‌که فیلسوفان آمریکایی، مثل دیویدسون و رورتی و پاتنم، آغازگر و بنیان‌گذار جریان فلسفی پساتحلیلی هستند که از دوگانۀ تحلیلی-قاره‌ای برمی‌گذرد و در پاره‌ای موارد میان آن دو پل می‌زند.

مؤلف این اثر، خانم جووانا بُرّادوری، در ابتدای کتاب در بخشی با عنوان جالب «دیوار آتلانتیک» با نگاهی از بالا و بیرون کلیت فلسفۀ آمریکایی را به‌تفصیل معرفی می‌کند. مطلب اصلی این بخش توضیح این مطلب است که چگونه فلسفۀ آمریکایی علیه سنت تحلیلی کلاسیک طغیان کرد و راه خود را از آن جدا ساخت. پس از آن، گفتگوهایی تخصصی با نُه فیلسوف آمریکایی نوآور و صاحب‌سبک را شاهدیم: کواین، دیویدسون، پاتنم، نوزیک، دانتو، رورتی، استنلی کَوِل، مک‌اینتایر، و (با عرض پوزش) تامس کوون.

مؤلف در ابتدای هر گفتگو کلیاتی از آثار و اندیشه‌های فیلسوف مربوطه را در سه‌چهار صفحه می‌آورد تا خواننده را با وی آشنا سازد. این آشنایی لازم است، چون پیش‌زمینۀ درک درست پرسش‌ها و پاسخ‌های هر گفتگوست، پرسش‌ها و پاسخ‌هایی که تخصصی و در سطوح بالایی از فلسفه قرار دارند. نتیجه آن‌که در این کتاب هم دربارۀ این فیلسوفان مطالب اصلی را یاد می‌گیریم و هم از آن‌ها مباحث اساسی را می‌آموزیم.

البته این‌گونه کتاب‌ها کم نیستند، اما این یکی ویژگی‌هایی دارد که آن را از همتایانش برجسته‌تر می‌سازد. اولاً همۀ طرف‌های گفتگو فیلسوفان تراز اول هستند و نه صرفاً استادان دانشگاهی که فقط مدرس فلسفه‌اند. ثانیاً سؤالات یکسانی از آن نُه فیلسوف پرسیده نمی‌شود، بلکه سؤالات هر فیلسوفی متفاوت است و به علایق، مسائل و تجربه‌های شخصی و کاری خود او مربوط می‌شوند. به همین دلیل، هر گفتگو کاملاً جدید است و با قبل و بعد از خود تماماً فرق دارد. مزیت دیگر این کتاب آن است که با نظریات فیلسوفانی آشنا می‌شویم که هنوز کتابی از آن‌ها به فارسی ترجمه نشده است، مثل آرثر دانتو و نسبتاً استنلی کَوِل. دیگرانی هم که از آن‌ها در زبان فارسی کتابی هست معمولاً خوانده نشده یا درست خوانده نمی‌شوند، مثل نوزیک و پاتنم و کواین و (باز هم با عرض پوزش) کوون.

دیگر این‌که حتی اگر به‌فرض که آثارشان خوانده شده باشد، فهم‌شان آسان نیست و لذا احتمال برداشت‌های نادرست کم نیست. در این گفتگوها گره‌های کور اندیشه‌ها باز می‌شوند و نُه فیلسوف موضع مناقشه‌برانگیز خود را روشن بیان می‌کنند. گفتن ندارد که بیان نکات جدی دست‌بالا را دارد.

به‌علاوه، خانم بُرّادوری از طرف‌های گفتگو می‌خواهد که نظر خود را خیلی صریح دربارۀ دیگر فیلسوفان هم مطرح کنند. این نظرات که غالباً انتقادی هستند هم شامل کلیت فلسفۀ دیگر فیلسوفان می‌شود و هم نقدی به برخی از نظریه‌های جزئی‌تر. برای نمونه، هیلاری پاتنم دربارۀ دریدا می‌گوید «از دریدا می‌توانید چیزهای ارزشمندی دربارۀ خواندن متون بیاموزید. البته اگر بخواهید هر متنی را طوری بخوانید که گویی هدف این است که دریابید متن چگونه خود را ساخت‌گشایی می‌کند، این هم شیوۀ نادرستی در قرائت متن خواهد شد. فقط تعداد انگشت‌شماری از متن‌هاست که باید ساخت‌گشایانه خوانده شوند. دریدا با شروع از یکی از آثار اولیۀ خود، گفتار و پدیدار، روشی نظام‌مند پیشنهاد می‌دهد که بر پایۀ فلسفۀ زبانی بسیار ضعیف متکی است». آرثر دانتو همین را هم برنمی‌تابد و به روش ساخت‌گشایی دریدا این اعتراض را دارد که آن فیلسوف پست‌مدرن فرانسوی «فقط متنی را برمی‌دارد، هرچه مبهم‌تر بهتر، و آن را ساخت‌گشایی می‌کند و سپس به سراغ متن بعدی می‌رود. من از خودم می‌پرسم برای چه این کار را بکنم؟ چه چیزی از آن عایدم می‌شود؟ چه چیزی عاید بشریت می‌شود؟ دریدا به برداشتن گام دوم اعتقادی ندارد و به نظر من این الگوی بدی است.»

گفتگوها به‌طور طبیعی  و به‌شکلی خوشایند شاخ و برگ پیدا می‌کنند و به مسائلی دیگر، از جمله سیاست و رسالت فلسفه، می‌انجامند که سخت پخته و سنجیده هستند. برای مثال، مک‌اینتایر در باب وضع کلی اجتماعی-سیاسی دورۀ معاصر می‌گوید: «هزینه‌های رشد اقتصادی را عموماً کسانی می‌پردازند که در این کار ناتوان‌تر از همه‌اند؛ و منافع طوری تقسیم می‌شود که با شایستگی‌های فرد هیچ رابطه‌ای ندارد. در عین حال سیاست در مقیاس کلان پوچ و بی‌ثمر شده است. کوشش‌هایی که برای اصلاح نظام‌های سیاسیِ مدرنیته از درون صورت گرفته است همواره در نهایت به همکاری با خود نظام انجامیده است. و کوشش‌ها برای براندازی آن نیز همواره مسیر انحراف پیموده و به تروریسم یا شبه‌تروریسم تبدیل شده است. بنابراین، در بحث سیاست آن‌چه بی‌ثمر نیست برساختن و حفظ جوامعِ محلیِ کوچک‌مقیاس است در سطح خانواده، محله، محیط کار، اعضای کلیسا، مدرسه، یا بیمارستان، جوامعی که در درون‌شان نیازهای گرسنگان و بی‌خانمان‌ها را بتوان پاسخ داد. من هوادار زندگی اشتراکی نیستم. به آرمان‌ها یا صورت‌های زندگی گروهی به‌عنوان دوای درد مشکلات اجتماعی امروز اعتقاد ندارم. نسبت به هیچ طرح و برنامه‌ای وفاداریِ سیاسی اعلام نمی‌کنم.»

در مقابل، رورتی می‌گوید: «فکر می‌کنم نباید پرسید که فلسفه چیست. دلیل من برای نوشتن کتاب‌های فلسفی تمام کتاب‌های دیگری است که خوانده‌ام و واکنشم در برابر آن‌ها. در مقابلِ برخی از کتاب‌ها واکنش داشته‌ام و در برابر بعضی دیگر خیر. هر از چندی به شاعر یا جامعه‌شناس یا فیلسوفی اصیل برمی‌خورید، اما این اصلاً فکر خوبی نیست که برای یک رشته، از جمله فلسفه، مأموریت و رسالت تعیین کنیم.»

به‌طور کلی، در این کتاب آن‌قدر نکات خیلی خوب فراوان است که با نقل یک مورد از هر فیلسوف کل این یادداشت پر می‌شد؛ همین مقدار که نقل شد برای برانگیختن علاقمندان کافی‌ست تا به سوی آن بشتابند.