گزارمان

کتابی خیلی خوب با ترجمه‌ای بسیار بد و چاپی افتضاح. با وجود این فاجعۀ نشر، کتاب به همین صورت هم ارزش خواندن دارد. ویلفرد تسیجر (1910-2003) قبل از مدرنیزاسیونِ شبه‌جزیرۀ عربستان، سبک زندگی اصیل عرب‌های آن خطّه را دید و تجربه کرد. وی از سال 1945 تا 1950 در میان عرب‌های بدوی آن منطقه همدلانه زیست و دو بار با آنان صحرای عظیم و مرگبار ربع‌الخالی را با شتر و حداقل امکانات درنوردید. گزارشش از آن سفرها، حوادث و فرهنگ عرب‌های بادیه‌نشین شگفت‌انگیز و آموزنده است. تسیجر آن تجربۀ دشوار و مُهلک را بهترین، معنادارترین و سعادت‌آمیزترین دورۀ عمرش می‌دانست.

دینداری سنتی آن‌چه را که در واقع صرفاً بیان مجموعه‌ای خاص از امور فرهنگی گذشته است، به‌عنوان بینشی دربارۀ حاق دین مطرح می‌کند. دین‌ستیزان معتقدند که اساساً دین چیزی جز همان مجموعه نیست و لذا با ابطالش اعتبار دین هم منتفی است. فیلسوفان دیندار بر این باورند که دین چیزی غیر از آن مجموعه است و با ابطالش اعتبار دین آشکار و حتی بیشتر می‌شود. شلایرماخر، در این کتاب شگفت‌انگیز، دین را به چنان اوجی می‌رساند که از دسترس این نزاع‌ها خارج می‌شود. از نظر او، دین احساسی ویژه است ناشی از شهود بی‌واسطۀ امر بی‌کران. و هر کسی شهود، احساس و، در نتیجه، دین‌داری خاص خودش را دارد.

اسلام‌هراسان غربی و داخلی بر این باورند که علت منازعات بین‌المللی و مشکلات داخلیِ خاورمیانه و حتی جهان، دین اسلام است. گراهام فولر این دیدگاه را خیلی ساده‌انگارانه می‌داند، زیرا عوامل اصلی نادیده گرفته شده‌اند. از نظر او دنیای فرضیِ بدون اسلام فرقی با دنیای فعلی ندارد؛ چراکه ریشۀ مشکلات بین‌المللی و منطقه‌ای را باید در عوامل دیگری، همچون ژئوپلیتیک منطقه، جست. فولر، در پانزده فصل، تاریخ را نقادانه بررسی می‌کند، از پیش از اسلام تا دورۀ معاصر، و از جمله نشان می‌دهد که بزرگ‌ترین جنگ‌ها نه جنگ ادیان، بلکه جنگ‌های سکولار عقلانی بوده است. در پایان نیز سیاستی جدید در تعامل با جهان اسلام پیشنهاد می‌کند.

با عنوان اصلی هومو آکادمیکوس. تحلیلی وسیع و عمیق در باب گونه‌ای جدید از انسان: «استاد دانشگاه». بوردیو این پندار رایج را رد می‌کند که دانشگاهیان در پی فهم اندیشمندانه از واقعیت هستند. از نظر او دانشگاه یک ساختار ایدئولوژیک قوی دارد و دانشگاهیان در یک فضای قدرت، در بهترین حالت، دچار خودفریبی هستند. وی از شعارها و ادعاهای حقیقت‌جویانۀ دانشگاهیان پرده برمی‌دارد و نشان می‌دهد که آن‌چه دانشگاهیان واقعاً به آن علاقمندند فهم واقعیت امور نیست، بلکه «سرمایۀ آکادمیک» است. استاد دانشگاه در پی مالکیت این سرمایۀ فرهنگی است، زیرا هم ارزش اقتصادی دارد و هم موقعیت اجتماعی ایجاد می‌کند.

نه‌فقط بهترین کتاب برای آشنایی مقدماتی با فلسفۀ اسلامی است، بلکه یک آشنایی جامع و به‌روز هم هست. نویسنده دو کار را انجام داده است: 1) گزارش سیر کلی فلسفۀ اسلامی از قرن اول هجری قمری تا دورۀ معاصر؛ 2) بررسی جداگانۀ پنج مسئلۀ مهم و اصلی فلسفۀ اسلامی همراه با طرح دیدگاه‌های فیلسوفان مسلمان دربارۀ آن‌ها به ترتیب تاریخی. آن پنج مسئله عبارتند از: «عقل و وحی»، «خداوند و هستی»، «قِدَم و جاودانگی»، «علم و شناخت»، «اخلاق و سیاست». رویکرد نویسنده به فلسفۀ اسلامی همدلانه است و در برابر نگاه منتقدان و مخالفان، از اصالت این فلسفه دفاع می‌کند.

تحلیلی فلسفی و درخشان از رابطۀ میان دوستی‌های خُرد و نئولیبرالیسم کلان. تاد مِی نئولیبرالیسم را چیزی فراتر از اقتصاد می‌بیند؛ آن را نوعی فرهنگ و سبک زندگی می‌داند که در نهایت هویت‌های فردی ما را شکل می‌دهد. رقابت حداکثری در دل این نئولیبرالیسم جای دارد که مانع رفاقت‌های قوی و پایدار می‌شود. در مقابل، دوستی نیز به تضعیف نئولیبرالیسم می‌انجامد. تاد مِی به این هم می‌پردازد که در این عصرِ اقتصادی، ما چگونه انسان‌هایی شده‌ایم و دیگران را چگونه درک می‌کنیم. همچنین نقدی کوبنده به دو شخصیت محبوب نئولیبرالیسم وارد می‌شود: مصرف‌کننده و کارآفرین.

پژوهشی جدید و بینشی بدیع در خصوص واقعۀ کربلا. اثری ارزشمند در فضای پر از تکرار و تقلید کشور ما. نویسنده با استفاده از ساختارگرایی کلود لوی‌استروس به سراغ کتاب تاریخ طبری رفته و به گزارش آن از ماجرای عاشورا پرداخته است. او واقعه را همان‌گونه که هست، با کارکردهای مذهبی‌اش برای شیعیان، بررسی می‌کند. هدف او نقد و بررسی صحت و سقم تاریخی نیست، بلکه کشف و زایش معناست. این کتاب مختصر هم خواننده را با ساختارگرایی آشنایی می‌کند و هم چگونگی به‌کارگیری آن را نشان می‌دهد و هم نتیجه می‌گیرد که این روش را می‌توان در سایر مسائل تاریخ اسلام به‌کار برد.

اثری بدیع و فشرده از فیلسوفی نوظهور. این فیلسوف کره‌ای-آلمانی نشان می‌دهد که عارضۀ اصلی دوران ما چیزهایی از قبیل ملال، بی‌معنایی، تنهایی یا ... نیست، بلکه «فرسودگی» است. آن‌چه ما را فرسوده ساخته یک امر فردی و روان‌شناختی نیست، بلکه فرهنگ فراگیر مثبت‌اندیشِ معطوف به موفقیت‌های بلندپروازنه است که آن را درونی کرده‌ایم. ولی هرچقدر هم سخت تلاش کنیم، به نتیجه نمی‌رسیم، زیرا شرایط و توانایی‌هایی ما به‌شکلی اساسی محدود است. فرهنگ مثبت‌اندیش و روحیه‌بخش در نهایت تبدیل به فشار و اجبار می‌شود. «تو می‌توانی» بدل می‌شود به «تو مجبوری». ما در ظاهر ارباب و در باطن برده‌ایم. یک راه‌حل این است که به جای تلاش مضاعف، بیشتر تأمل کنیم.

نتیجۀ ده سال تحقیق و تجربۀ نویسنده در خصوص محافظه‌کاری ایالات متحدۀ آمریکا. بررسی همه‌جانبۀ او محدود به دولت نیست و به طور کلی نسخۀ آمریکایی محافظه‌کاری و پیامدهای عملی‌اش را در ساحت‌های مختلف جامعه پوشش می‌دهد؛ زیرا از نظر نویسنده محافظه‌کاری یک سیاست نیست، بلکه یک فرهنگِ بومیِ جامع و ریشه‌دار است. برای این منظور، تئوری‌ها، تاریخ و نمونه‌های عینی با هم تلفیق شده و اثری سرشار از نکات جذاب را خلق کرده‌اند. دیدگاه خاص نویسنده هم این است که میل به ارتجاع، خشونت و نهادینه شدن آن در محافظه‌کاری یک انحراف یا استثناء در این جریان نیست، بلکه لازمۀ سرشت آن است.

تقریباً همۀ کتاب‌های تاریخِ جهان به تاریخِ اجتماعی-سیاسی جوامع بشری در گذر زمان می‌پردازند. اما این شاهکار، تاریخِ کرۀ زمین را روایت می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه امور اجتماعی و سیاسی جوامع بشری در بستر طبیعت و منابع طبیعی متفاوت شده و تغییر کرده است. تاریخِ طبیعی لایۀ زیرین و بنیادی تاریخِ حیاتِ جمعی انسان‌هاست. برای این منظور، نویسنده بسیار دور رفته و ماجرای این تاریخ جالب و متفاوت را از میلیون‌ها سال قبل از ظهور انسان آغاز کرده است. ضمناً معلوم می‌شود تاریخ بدون شیرین‌کاری‌های تلخ و حماقت‌های خونین انسان‌ها نیز همچنان جذاب و دلچسب است.